Hayalet görmek ve yanında bir varlık hissetmek: Paranormal deneyimler neden yaşanır?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Eski Mezopotamya'da hayatta kalan akrabaları tarafından bakılması gereken hayaletlerle ilgili hikâyelerden, Charles Dickens'ın "Bir Noel Şarkısı"na kadar, insanların hayalet hikâyeleri anlatma konusunda uzun bir geçmişi var.

Peki hayaletlere olan hayranlığımız neden hâlâ sürüyor?

ABD'deki Batı Georgia Üniversitesi'nde psikolog Profesör Christine Simmonds-Moore, insanların inkar edilemez bir şekilde, paranormal olduğuna inandıkları deneyimler yaşadıklarını söylüyor.

Paranormal terimi genellikle bilim tarafından şu anda açıklanamayan bir olguyu tanımlamak için kullanılıyor.

"Bunlar öznel olarak gerçektir... ve insanlar üzerinde büyük bir etkide bulunabilirler" diyor.

Ama bu, onların doğaüstü bir nedenden kaynaklandığı anlamına gelmiyor.

'Bilinç durumunda değişiklik'

Simmonds-Moore'a göre, insanlar paranormal bir şey deneyimlediklerinde beyinlerinde birçok şey oluyor olabilir.

• Keten tohumu gerçekten sağlığa faydalı mı, bilim ne diyor?
• 28 yıldır yürüyen Karl Bushby, 58 bin km yol kat ettikten sonra evine döndü
• Bahçeli '100 il 1000 ilçe projesi'ni açıkladı
• 'Ferritin yüzü': Demir eksikliği dış görünüşten anlaşılabilir mi?

Haberin sonu

Bunlar, uyku ve uyanıklık arasındaki süreç olan hipnagogik durumla bağlantılı olabilir.

Simmonds-Moore, "Bu deneyimlerin çoğu, insanların bilinç durumlarının az da olsa değiştiği zamanlarda meydana gelir" diyor.

Bu süreçte içsel hayal gücü ve dışsal algı birbirine karışabilir, bu da ikisi arasında ayrım yapmayı zorlaştırabilir.

Uyku felci (karabasan) de bu dönemde ortaya çıkabilir ve 2011 yılında yapılan bir araştırmaya göre, nüfusun %7,6'sı bu durumu hayatının bir döneminde yaşamış.

Sleep Medicine Reviews dergisinde yayınlanan çalışmada, öğrenciler veya psikiyatrik bozuklukları olan kişileri içermeyen uluslararası bir örneklem kullanıldı.

Londra Goldsmiths Üniversitesi'nden Profesör Chris French'e göre bu durum "vücudunuz uyanıkken beyniniz uyanmadığında" deneyimleniyor. French, paranormal deneyimlerin bilimsel nedenlerini araştıran Anormal Psikoloji Araştırma Birimi'nin kurucusu.

Uyku felci, odada sizinle birlikte başka birinin varlığını hissetme gibi güçlü bir duygu da dahil olmak üzere bir dizi semptomla ilişkilendiriliyor.

Chris French, "Odada başka hiçbir şey göremeseniz veya duyamasanız bile, orada bir şey varmış gibi hissedersiniz" diyor.

İnsanlar uyku felci sırasında, fiziksel duyumlar da dahil olmak üzere, yoğun ve gerçekçi halüsinasyonlar yaşayabilir.

"Bu son derece korkutucu olabilir" diyor French. "Ama bu bir halüsinasyon, gerçek değil."

• Cadıların kökeni nereye dayanıyor?

Uzmanlara göre pareidoli, yani insanların raslantısal nesnelerde, şekillerde veya seslerde tanıdık kalıplar görme ya da duyma eğilimi, insanların paranormal deneyimler yaşadıklarını düşünmelerine neden olabilir.

Kanada'nın Edmonton kentindeki MacEwan Üniversitesi'nden Profesör Rodney Schmaltz, "[Görsel sistemimizin çalışma şekli nedeniyle] gözümüzün ucuyla bir şey görüp, aslında yüz olmayan bir şeyi yüz gibi algılamamız oldukça kolay" diyor.

Simmonds-Moore'a göre, stres altındayken bu kalıpları bulma olasılığımız daha da artıyor.

Bazı psikologlar, yalnız kaldığımızda da yanımızda bir varlık hissedebileceğimizi, bunun da dissosiyasyon adı verilen bir olgudan kaynaklanabileceğini düşünüyor.

Simmonds-Moore'a göre, dissosiyasyon, benliğin çeşitli yönlerinin ayrı olarak deneyimlenmesi durumunda ortaya çıkar.

Ona göre, bir kaza geçirmek gibi, aşırı stresli dönemlerde, kişi "benliğinden ayrılmış gibi" hissettiğinde bu durum yaşanabilir. Ancak bu durum, arabayla eve gitmek gibi bildik bir görevi yerine getirirken "otomatik pilota" geçmek gibi günlük hayatta da meydana gelebilir.

Simmonds-Moore'a göre, yanında başka bir varlık hissettiğinde, kişi kendisinin bir yönünü "başka bir varlık olarak" deneyimliyor olabilir. Ayrıca, bu dissosiyatif durumların stres veya uyku yoksunluğu dönemlerinde daha olası olduğunu ekliyor.

Bazı araştırmalar, paranormal deneyim raporları ile transliminalite adı verilen psikolojik bir özellik arasında bir bağlantı buldu.

Simmonds-Moore'a göre, bu özellik en iyi bir anket kullanılarak değerlendirilebilir ve daha yüksek puan alan kişilerin "hayal gücü ve fantezi konusunda yetenekli, son derece yaratıcı kişiler" olma eğiliminde oldukları, "sanat veya müzikten derinden etkilenme" olasılıklarının daha yüksek olduğu ve "rüyalarını hatırlayıp onlardan anlam çıkarma" eğiliminde oldukları öne sürülmekte.

Ona göre, bu kişilerin yanlarında görünmez bir varlığın olduğunu hissetme olasılıkları da daha yüksek.

Ayrıca sinesteziye de sahip olabilirler; bu durumda bir duyu yoluna iletilen bilgi, başka bir duyu yolunun uyarılmasına neden olur.

Örneğin, Simmonds-Moore'un belirttiğine göre, sinesteziye sahip bir kişi pembe rengi gördüğünde bilinçaltında pembenin gül rengi olduğu çağrışımını yapabilir ve bunun sonucunda gül kokusunu alabiliyormuş gibi hissedebilir.

Ona göre, bazı insanlar için bu duyusal deneyim, bazı paranormal olayları açıklayabilir.

Ancak psikolojik olaylar olası tek açıklama değil.

Çevrenin rolü

Profesör Chris French'e göre bazı yerler "doğası gereği diğerlerinden daha ürkütücü."

"Yüksek ışıklı bir alandan düşük ışıklı bir alana geçmek... Yüksek tavanlı yerler... İnsanlar bu alanlara girdiklerinde biraz daha endişeli, biraz daha huzursuz hissederler" diyor.

Ancak diğer çevresel faktörler biraz daha karmaşık. Bunun bir örneği, frekansı 20 hertz'den düşük olan sesler olan infrasesin varlığı.

Bu sesler makineler, trafik ve özellikle eski binalarda su tesisatı ve ısıtma sistemleri gibi birçok şey tarafından üretilir.

Schmaltz'a göre, infrasesi bilinçli olarak duyamayız, ancak bu onun üzerimizde hiçbir etkisi olmadığı anlamına gelmez.

Yaptığı bir çalışmada, infrasesin varlığının katılımcıların tükürüğündeki kortizol (stresle ilişkili bir hormon) seviyesinde hafif bir artışa neden olduğunu ve ayrıca kendilerini daha sinirli hissetmeleriyle de ilişkili olduğunu buldu.

İnfrases ile paranormal deneyimler arasındaki bağlantı tartışmalı ve French'in kendi yaptığı bir çalışma da bu ilişkiye dair herhangi bir kanıt bulamamış.

Schmaltz, yalnızca infrasesin varlığının paranormal bir deneyimi tetiklemek için yeterli olmadığını kabul ediyor, ancak özellikle pareidolia gibi psikolojik fenomenlerin kaygı ile sıklıkla kötüleştiği göz önüne alındığında, bunun "yapbozun küçük bir parçası" olabileceğini söylüyor.

Kaygı duymak veya bir şey hissettiğinizi düşünmek ayrı şeylerdir. Peki bu hissi doğaüstüne bağlamamıza neden olan nedir?

Gerçek mi yoksa hayatta kalma mücadelesi mi?

Bazıları cevabın evrimimizde yatabileceğini öne sürüyor.

"Biz hayatta kalmak için yaratıldık, gerçeği ortaya çıkarmak için değil" diyor insanların doğaüstüne neden inandığını inceleyen halkbilimci Deborah Hyde.

"Bilişsel sistemlerimizin ve duyusal sistemlerimizin büyük bir kısmı, bir durumun mutlak gerçeğine ulaşmaktan ziyade hayatta kalmamıza odaklanmıştır."

Geçmişte, en kötü senaryoyu düşünmemiz bize evrimsel bir avantaj sağlamış olabilir; örneğin, bir gölgeyi yırtıcı hayvan olarak veya açıklanamayan bir sesi potansiyel bir tehdit olarak yorumlamak gibi.

• Nostradamus'un kehanetleri neden hâlâ popüler?

Hyde'a göre bununla bağlantılı olarak, insanlarda bilişsel bir önyargı da bulunuyor.

Bu da, tuhaf bir şey deneyimlediğimizde, French'e göre, "bunun bize yönelik belirli niyetlerle hareket eden bilinç sahibi bir kişi ya da bir şey tarafından gerçekleştirildiğini varsayma eğiliminde olduğumuz" anlamına geliyor.

"Buradan hareketle, dışarıda bu tür tehditlerin var olabileceği ve bu tehditlerin bazen çeşitli türlerde görünmez varlıklar olabileceği fikrine ulaşmak çok zor değil" diyor.

Doğrulama yanlılığı, insanların olağandışı deneyimleri doğaüstü nedenlere bağlamalarının nedenini açıklamaya da yardımcı olabilir.

Hyde, kültürler arasında farklılık gösterseler de, din ve batıl inançların "yazılımımıza kazınmış" göründüğünü söylüyor.

"Eğer hayaletlerin gerçekten var olduğuna dair bir inanç sisteminiz varsa, 'İşte açıklaması bu' demek mantıksız değil" diyor French.

Bu durum, insanların hayaletlere inanmak istemeleriyle de bağlantılı olabilir.

"Zaten doğru olduğuna inandığımız veya doğru olmasını istediğimiz bir şey olduğunda, onu destekler görünen kanıtlara daha çok dikkat ederiz" diyor.

"[Hayaletler] ölümden sonraki yaşamın kanıtlarından biridir ve eğer ölümden sonraki yaşam fikrini benimsiyorsak, hayaletlerin gerçekten var olabileceği fikrine daha açık olabiliriz."

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.