BBC araştırması: İsrail ordusu yüzlerce iç soruşturmasının sonuçlarını kamuoyuna açıklamadı

Bu haberdeki bazı tasvirleri rahatsız edici bulabilirsiniz.

BBC'nin doğrulama birimi BBC Verify, İsrail ordusunun insanları öldürmek ve yaralamakla suçlandığı 254 olayla ilgili açılan soruşturmaların sonuçlarının kamuoyuna açıklanmadığını tespit etti. Bu olaylar, Gazze, işgal altındaki Batı Şeria, Lübnan ve İsrail'de gerçekleşti.

BBC Verify, özel olarak geliştirilmiş yapay zeka araçlarını kullanarak, Gazze savaşının başlangıcından bu yana İsrail Savunma Kuvvetleri'nin (IDF) ölüme ve yaralamaya yol açtığı iddia edilen yüzlerce olayı ve 60 binden fazla haberi inceledi.

Her olayı kapsamlı bir şekilde inceledikten sonra ordunun soruşturma başlattığını söylediği 300 olay tespit edildi. Bunlardan sadece 28'inin sonuçları ordunun internet sitesinde yayınlanmıştı. Diğer 18 olay için ise soruşturmanın sonuçlanıp sonuçlanmadığı belirsiz.

BBC Verify, her bir vaka hakkında İsrail ordusuna defalarca başvuruda bulundu ancak yalnızca iki olay hakkında bilgi alabildi ve bu olayların halen incelendiği belirtildi.

İsrail ordusu yaptığı açıklamada, "IDF, yasaya veya IDF direktiflerine aykırı olabilecek davranışlarla ilgili endişeleri dile getiren her iddiayı veya haberi son derece ciddiye almaktadır" dedi.

Savaş bölgelerinde Cenevre Sözleşmelerini uygulatmak için çalışan Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC), uluslararası insancıl hukukun olası ihlallerine ilişkin soruşturmaların, ister suç teşkil etsin ister etmesin, mümkün olduğunca şeffaf olması gerektiğini belirten rehberler yayınladı.

BBC Verify tarafından tespit edilen 254 olaydan 158'i Gazze'de, 48'i Batı Şeria'da ve 32'si Lübnan'da meydana geldi. 16 olay ise İsrail'de veya İsrail Savunma Kuvvetleri'nin gözaltı merkezlerinde gerçekleşti. Tüm olaylar 7 Ekim 2023 ile 19 Ağustos 2026 tarihleri arasında meydana geldi ve 200'den fazla olayda en az bir kişinin öldüğü bildirildi.

• Paris'te ve Fransa genelinde protestocular polisle çatıştı
• Ergenlik çağına gelen kızlar, seks işçileriyle ilişkiye sokuluyor
• Türkiye ve Azerbaycan hangi konularda farklılaşıyor?
• Türkiye Sigorta Genel Müdürü Taha Çakmak istifa etti

Haberin sonu

Sonucu kamuoyuna yansımayan bazı olaylar 2023 yılının sonlarına kadar uzanıyor. En fazla can kaybına yol açan vakalardan biri, Ağustos 2024'te Gazze'deki bir okul binasına düzenlenen saldırıydı ve bu saldırıda altı kadın ve 11 çocuk da dahil olmak üzere en az 93 kişinin öldüğü bildirildi.

İsrail ordusu üç yıldır iddialara genellikle "inceleniyor", "gözden geçiriliyor", "kontrol ediliyor" gibi ifadelerle yanıt veriyor. Çoğu zaman, bir olay hakkında duyulan son şey bu oluyor.

İsrail ordusu tarafından bir dizi olay cezai soruşturma kapsamına alındı. Kamuoyunun yoğun ilgisini çeken iki olayın ilki beş yaşındaki Hind Rajab'ın ve ailesinin öldürülmesini, ikincisi Filistin Kızılayı'na bağlı 15 acil durum görevlisinin 100'den fazla kurşunla ve iddiaya göre yakın mesafeden hedef alınmalarını konu ediniyor.

• Gazze'de 12 gün önce yardım isteyen 6 yaşındaki kız çocuğunun cansız bedenine ulaşıldı

İsrail ordusu olayları nasıl soruşturuyor?

İsrail ordusunun yürüttüğü askeri soruşturmaların sonuçları, cezai soruşturmalar da dahil olmak üzere, genellikle kamuoyuna açıklanmıyor.

Yayınlanan haberlerin birçoğu, İsrail operasyonları sonucu öldürüldüğü iddia edilen Gazze'deki rehinelerle ilgili.

Bazı durumlarda, ordu ancak BBC Verify veya diğer medya kuruluşları tarafından bilgilendirildikten sonra olay hakkında soruşturma başlattı.

Ağustos ayında ordu, çok sık görülmeyen bir şekilde, Gazze'deki beş olaya ilişkin iç soruşturmaları ayrıntılarıyla anlatan bir rapor yayınladı. Bu olaylar arasında Hind Rajab ve 15 Filistinli acil durum çalışanının öldürülmesi de yer alıyordu. Raporda bu olayların cezai soruşturmaya dönüştürüldüğü belirtildi.

Diğer üç olayda ise İsrail ordusu cezai soruşturma başlatmak için bir gerekçe veya makul şüphe bulamadığını belirtti.

Bunlar, World Central Kitchen isimli yardım kuruluşunun yedi çalışanının bir hava saldırısında ve diğer bir yardım kuruluşu Sınır Tanımayan Doktorlar'ın dört görevlisinin Gazze'deki iki ayrı saldırıda öldürülmesiydi.

• İsrail'in Gazze'de 7 çalışanını öldürdüğü yardım örgütü WCK'nın kurucusu: Konvoyumuz araç araç hedef alındı

Raporda ayrıca, İsrail ordusunun "istisnai operasyonel olaylara" ilişkin soruşturmalarını yürüten Genelkurmay Başkanlığı Olay Tespit ve Değerlendirme Mekanizması'nın (FFAM), savaşın başlangıcından bu yana yaklaşık 150 vakayı incelemeyi tamamladığı belirtildi.

Rapora göre, bu vakalar inceleme için İsrail Ordusu Askeri Savcılığı'na devredildi. İsrail ordusu 150 olayın detaylarını açıklamadı ve BBC Verify tarafından tespit edilen vakalardan ayrı olup olmadıkları sorulduğunda da net bir bilgi vermedi.

Çok sayıda başvuruya rağmen İsrail ordusu, BBC Verify tarafından tespit edilen 300 soruşturmanın durumuna ilişkin şeffaf bir açıklama yapmadı.

Açıklamada, "yasal ve operasyonel hususların yanı sıra gizlilik ve bilgi güvenliğiyle ilgili kısıtlamalar gözönüne alınarak, soruşturma ve incelemelerin sonuçlarına ilişkin bilgileri mümkün olduğu zaman yayınladığını" belirtti.

Ayrıca, bazı olayların komuta kademesi tarafından operasyonel açıdan incelendiğini de ekledi. Bu incelemelerin "olayların sıralamasını belirlemek, başarısızlıkları tespit etmek, operasyonel uygulamaları iyileştirmek ve gerekli görülen her türlü komuta tedbirini almak" için tasarlandığı belirtildi.

İsrail ordusu, savaş sırasında, kendilerinden beklenen standartları karşılamayan ve ordu direktiflerine aykırı hareket eden askerler hakkında, muharebe pozisyonlarından ve yedek hizmetten çıkarılma da dahil olmak üzere, onlarca vakada disiplin cezası uyguladığını da belirtti.

İsrailli insan hakları grubu Yesh Din'in elde ettiği Bilgi Edinme Özgürlüğü verilerine göre, Ekim 2023 ile Ağustos 2024 arasında Gazze ile ilgili en az 1.456 olay Olay Tespit ve Değerlendirme Mekanizması'na bildirildi.

Bu incelemelerden 12'si tamamlanarak askeri başsavcılığa sevk edildi ve bunlardan ikisi hakkında cezai soruşturma başlatıldı.

2006'dan beri askeri soruşturmaları izleyen Yesh Din'de araştırmacı Dan Owen, BBC Verify'a yaptığı açıklamada, İsrail ordusunun soruşturmaları sık sık "uzatmaya" çalıştığına inandığını söyledi. "İnsanların unutmasını ve umursamamaya başlamasını bekliyorlar" dedi.

Oxford Üniversitesi'nde uluslararası hukuk alanında Prof. Janina Dill, Cenevre Sözleşmelerine göre silahlı çatışmaya taraf olan bir devletin "kendi içindekileri soruşturma ve gerekirse yargılama" sorumluluğu olduğunu söyledi.

"Bu, [sözleşmelerin] kesinlikle en net sonucu... Uluslararası Kızılhaç Komitesi tarafından onaylanmış soruşturma rehberleri de var, dolayısıyla onların da yetkisi bulunuyor. Ve bu rehberler, hızlılık, titizlik ve tarafsızlığın altını çiziyor" diye ekledi.

İsrail Demokrasi Enstitüsü'nde (IDI) Güvenlik ve Demokrasi Merkezi direktörü ve ordunun eski üst düzey hukukçusu Eran Shamir-Borer, karmaşık savaş ortamları gözönüne alındığında, İsrail'in dahil olduğu çatışmalardaki iddiaları soruşturmanın "büyük zorluklar" içerdiğini söyledi.

"Hasmane bir bölgede, her zaman kontrolünüz altında olmayan bir yerde, delil toplamak çok zor olabilir. Sahada çok sayıda kuvvet var ve bunların çoğu ateş açıyor" dedi.

Shamir-Borer, "Savaşta askerleri soruşturmak çok da benimsenen bir fikir değil" ifadesini kullandı ve başka hukuk devletlerinin de bu şekilde tavır aldığını belirtti.

İsrail'in soruşturmalar konusunda daha şeffaf olmasının kendisine fayda sağlayacağını belirten yetkili, İsrail ordusunu "çeşitli iddialarla ilgili soruşturmalarda kaydettikleri ilerleme konusunda kamuoyuna daha şeffaf olmaya" çağırdı.

Gazze

7 Ekim 2023'te Hamas liderliğindeki İsrail saldırılarında yaklaşık 1200 kişi hayatını kaybetmiş ve 251 kişi rehin alınmıştı. Saldırılardan bu yana ordusu, rehineleri geri getirmeyi ve Hamas'ı dağıtmayı hedeflediğini belirttiği Gazze'de kapsamlı askeri operasyonlar yürütüyor.

Hamas'ın kontrolündeki Sağlık Bakanlığı'na göre, savaşın başlangıcından bu yana İsrail saldırılarında 74 binden fazla Filistinli öldürüldü.

BBC Verify, son üç yılda Gazze'de ilk müdahale ekiplerinin ve yardıma ulaşmaya çalışan insanların öldürülmesi, bölgedeki binlerce binanın yerle bir edilmesi ve İsrail askerleri tarafından gerçekleştirildiği iddia edilen görevi kötüye kullanma vakaları hakkında haberler yayınladı.

Savaşın başlamasından sadece iki ay sonra, Aralık 2023'te, bölgedeki tek Katolik kilisesinde İsrail askerleri tarafından iki kadın öldürüldü; İsrail ordusu daha sonra olayla ilgili inceleme başlatıldığını açıkladı.

Kudüs Latin Patrikhanesi'ne göre, Nahida Anton adlı anne ve kızı Samar Anton, Gazze'deki Kutsal Aile Kilisesi'nin bahçesinde keskin nişancı ateşiyle öldürüldü.

BBC Verify o dönemde konuyla ilgili olarak İsrail ordusu ile iletişime geçti. Ordu, ilk incelemenin, birliklerin "kilise bölgesinde" tespit ettikleri bir Hamas tehdidine karşı operasyon yürüttüğünü gösterdiğini belirtti. Ordu ayrıca "olayla ilgili kapsamlı bir inceleme yürüttüğünü" ekledi.

Eylül 2025'te BBC Verify, incelemeyle ilgili bir güncelleme istedi ve olayın "Olay Tespit ve Değerlendirme Mekanizması tarafından hâlâ incelenmekte olduğu" cevabını aldı.

Nahida ve Samar'ın öldürülmesinin üzerinden neredeyse üç yıl geçtikten sonra, İsrail ordusu olayın yeniden inceleme altında olduğunu açıkladı.

Son bilgi talebinin ardından ordu şu açıklamayı yaptı: "Karmaşık olaylar, verilerin toplanması, karşılaştırılması ve doğrulanması için uzun zaman gerektirebilir."

Açıklamada ayrıca şu ifadelere yer verildi: "İsrail Savunma Kuvvetleri, dış talepleri karşılamak için inceleme veya soruşturma süreçlerini kısaltmaz veya bunlardan vazgeçmez."

Okul binasına ölümcül saldırı

İsrail ordusu tarafından halen soruşturulan en ölümcül olaylardan biri, Ağustos 2024'te Gazze şehrinin doğusundaki bir okul binasına düzenlenen hava saldırısıydı.

Hamas'ın kontrolündeki sivil savunma birimi, Tabaeen okul kompleksi ve yakınındaki camiye düzenlenen saldırıda altı kadın ve 11 çocuk da dahil olmak üzere en az 93 kişinin öldüğünü açıkladı.

Binalar, sabah namazı vaktinde İsrail'in bölgeye düzenlediği çok sayıda hava saldırısı sırasında yerinden edilmiş Filistinlilere ev sahipliği yapıyordu.

BBC tarafından doğrulanan saldırı sonrası görüntülerde, acil durum ekiplerinin küçük yangınlar, molozlar ve yere saçılmış ceset parçaları arasında çalışırken yükselen toz bulutu görülüyordu. Gün ışığında çekilen fotoğraflarda ise kanla ıslanmış zeminler, enkaz ve etrafa saçılmış insan kıyafetleri yer alıyordu.

• Gazze'de toplu mezarda bulunan Filistinli sağlık çalışanlarıyla ilgili ne biliniyor?

Uzmanlar BBC Verify'a olay yerinde görülen mühimmat parçalarının, ABD tarafından İsrail ordusuna tedarik edilen hassas güdümlü bir bomba olan GBU-39'a ait olduğunu söyledi.

İsrail ordusu o dönemde, okul binasına bir Hamas komuta ve kontrol merkezinin yerleştirildiğini ve olayda 31 Hamas militanının öldürüldüğünü açıklamıştı.

Açıklamada ayrıca, "ilk incelemeye" göre can kaybı sayılarının ordunun elindeki bilgilerle, kullanılan mühimmatla ve saldırının isabetliliğiyle örtüşmediği belirtildi. Ordu BBC Verify'a, olayın halen inceleme altında olduğunu bildirdi.

İşgal altındaki Batı Şeria

BBC Verify ayrıca İsrail ordusunun Batı Şeria'da soruşturduğunu söylediği olayları da inceledi. İsrail, 1967 savaşından beri bu bölgeyi işgal altında tutuyor ve uluslararası hukuka göre yasadışı olan onlarca yerleşim yeri inşa etti.

Birleşmiş Milletler İnsani Yardım Koordinasyon Ofisi'ne göre, 11 Ekim 2023'ten bu yana Batı Şeria'da İsrail güçleri tarafından 1000'den fazla Filistinli öldürüldü.

BBC Verify, bölgedeki olaylarla ilgili 50'den fazla İsrail ordusu soruşturmasını inceledi; bu olayların en az 26'sında kadınlar ve çocuklar öldürüldü veya yaralandı.

Bu olaylardan biri, Eylül 2024'te Cenin'in hemen dışında meydana geldi; İsrail güçlerinin bir operasyon sırasında 16 yaşındaki Lujain Musleh'i öldürdüğü bildirildi.

Lujain'in babası, askerlerin komşu bir evi kuşatmasının ardından Lujain'in Kafr Dan'daki evinin penceresinden dışarı bakarken başından vurulduğunu söyledi.

• İsrail'in 37 yardım kuruluşuna Gazze ve Batı Şeria yasağına AB ve BM'den kınama

İsrail ordusu o dönemde, silahlı savaşçıların askerlere ateş açtığını, askerlerin de kendilerini gözlemleyen bir şüpheliye karşılık ateş açtığını ve olayın ayrıntılarının incelendiğini söylemişti.

Lübnan

BBC Verify ayrıca, Lübnan'da meydana gelen olaylara ilişkin İsrail Savunma Kuvvetleri'nin yürüttüğü yaklaşık 40 soruşturmayı tespit etti.

Şii Müslüman silahlı grup Hizbullah, 7 Ekim saldırılarının ardından Hamas'ı desteklemek amacıyla İsrail'e roket saldırıları düzenledi. İsrail o zamandan beri Lübnan'a iki büyük işgal operasyonu başlattı ve ülkenin sağlık yetkililerine göre 4 binden fazla kişi öldü.

BBC Verify tarafından tespit edilen bir ordu soruşturması, 10 Kasım 2024'te gerçekleşti. Lübnan Sağlık Bakanlığı'na göre, İsrail'in Cübeyl (Biblos) kenti yakınlarında düzenlediği saldırıda yedi çocuk da dahil olmak üzere 23 kişi hayatını kaybetti.

Olayın ardından çekilen teyit edilmiş görüntülerde, enkaz ve yıkılmış binaların bulunduğu yerlere saçılmış metal parçaları arasında yükselen duman görülüyordu. İsrail ordusu o dönemde, Hizbullah'ın faaliyet gösterdiği ve silah depoladığı bir yeri hedef aldıklarını ve olayın incelendiğini açıklamıştı.

Uzun süren soruşturmalar

Reading Üniversitesi'nde uluslararası hukuk alanında Prof. Michael Schmitt, İsrail ordusunun hukuk biriminin "hukuku anlama konusunda en yüksek standartlardan birine sahip" olduğunu belirterek, "her ihlâl iddiasının mutlaka kapsamlı bir soruşturmaya dönüşmediğini" sözlerine ekledi.

Ddaha önce İsrail ordusu ile yakın işbirliği içinde çalışmış olan Schmitt, İsrail ordusunun bir soruşturmanın ayrıntılarını veya soruşturma başlatmama kararını kamuoyuna açıklayamamasının birçok nedeni olabileceğini söyledi.

"Örneğin, operasyonel ayrıntıları veya belirli angajman kurallarını açıklamak istemezsiniz çünkü düşman kuvvetleri kendilerini bunlara adapte edecektir" dedi ve ekledi: "Ve bir soruşturma başlatsanız bile, bunun birçok unsuru gizli kalacaktır."

Aynı zamanda Oxford Etik, Hukuk ve Silahlı Çatışma Enstitüsü'nün (ELAC) eş direktörü olan Dill ise, "Bu operasyon başlayalı üç yıl oldu ve bu soruşturmalardan bazılarının sonuçlanmış olması gerekiyordu" dedi.

Söz konusu olaylara ilişkin soruşturmalarda İsrail'in, "hukukun üstünlüğü ilkesinin geçerli olduğu bir ülke olduğunu" söyleyerek, uluslararası toplumun soruşturma girişimlerini etkisiz kılmaya çalıştığını belirtti.

"Eğer belgelenmiş ihlâl vakaları varsa ve bunlar soruşturulmazsa ya da soruşturmalar tıkanırsa ve bunların uzun süre gözardı edildiğine dair makul gerekçelerimiz varsa, bu durum İsrail'in hesap verebilirliği sağlama kabiliyetinde olduğu anlatısını zayıflatır" diye ekledi.

Metodoloji

BBC Verify, 7 Ekim 2023 ile 19 Ağustos 2026 tarihleri arasında yayınlanan ve Gazze, Batı Şeria veya Lübnan'dan bahseden BBC News ve Reuters'tan 61 bin haberi topladı.

BBC'nin doğrulama birimi, İsrail güçleri tarafından yaralanan veya öldürülen kişilerin olduğu ve İsrail ordusunun (IDF) haberin soruşturulduğunu veya örneğin "incelendiğini", "gözden geçirildiğini" veya "kontrol edildiğini" belirttiği olayları tespit etmek amacıyla bu haberler arasında arama yapacak bir yapay zeka arama motoru geliştirdi.

Bu sayede yaklaşık 5 bin haber tespit edildi. Her biri BBC Verify muhabirleri tarafından yapay zeka kullanılmadan kontrol edildi ve yukarıdaki kriterleri karşılamayanlar elendi.

Bunun sonucunda, İsrail ordusunun soruşturduğunu belirttiği 1343 olaya ilişkin haber tespit edildi. Bu haberlerin bazılarında aynı olaylar anlatılıyordu.

Aynı haberleri elemek için başka bir yapay zeka aracı geliştirildi. Bu araç, haberleri yayın tarihi, olay tarihi, konum ve bildirilen yaralı veya ölü sayısına göre farklı olaylar halinde gruplandırdı.

Daha sonra her haberin doğru gruba atanıp atanmadığı manuel olarak kontrol edildi ve sonuç olarak 300 farklı olay elde edildi.

Bu olayların her biri için, olay tarihi, yeri ve ölen veya yaralanan kişi sayısı da dahil olmak üzere kayıtlar, BBC News veya Reuters'ın orijinal haberleriyle manuel olarak karşılaştırıldı.

Olay tarihi, yeri, olayı anlatan haber ve ordunun konuyu araştırdığını belirten ilk açıklaması da dahil olmak üzere her vakanın ayrıntıları IDF ile paylaşıldı. IDF'den yorum ve her vakanın son durumu hakkında bilgi istendi. IDF, bu soruşturmalardan herhangi birinin sonuçlanıp sonuçlanmadığı konusunda BBC'ye açıklama yapmadı.

BBC Verify, her olay için, iki farklı yapay zeka destekli arama motoru kullanılarak, ordunun internet sitesinde soruşturmanın sonuçlandığına dair açıklamalar aradı. Bulguları detaylandıran açıklamalara dayanarak 28 vakanın kapatıldığına dair kanıt buldu.

Diğer 18 olayda ise soruşturmanın sonuçlanıp sonuçlanmadığı belirsizdi. Buna, IDF'nin olay hakkında ilk bilgileri yayımladığı ancak olayın kapatıldığına dair açık bir bilgi vermediği vakalar ile, IDF'nin kendi internet sitesinde yayımladığı açıklamalarda ölen veya yaralanan kişilerin bir kısmını ya da tamamını savaşçı olarak nitelendirdiği vakalar da dahildi.

Neticede geriye, İsrail ordusunun soruşturma başlattığını söylediği en az 254 olay kaldı ancak bu olayların sonuçlarına ilişkin kamuoyuna açık bir bilgiye IDF'nin internet sitesinde rastlanılmadı.

Bu, kesin bir sonuç anlamına gelmiyor. BBC Verify'ın arama sonuçlarında yer almayan, ölüm ya da yaralanmaya yol açan olaylarla ilgili başka soruşturmaların yürütülüyor olması ihtimal dahilinde.

Barbara Metzler'in katkılarıyla.

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.