19. yüzyılda Osmanlı'da kölelik var mıydı?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Eski İngiltere Başbakanı Boris Johnson, büyük büyük büyükannesinin çocuk yaşta İstanbul'da Kapalıçarşı'da köle olarak satıldığını söyledi.

"Biz Johnsonlar kölelikten gelen bir aileyiz" dedi.

İşçi Partili İngiltere Başbakanı Andy Burnham, İngiltere'nin geçmişte transatlantik köle ticaretindeki rolü nedeniyle, etkilenen kesimlerden resmi bir özür dilenmesine "açık" olduğunu söyledi.

Muhafazakar Partili Johnson da buna yanıt olarak İngiliz Daily Mail gazetesine bir yazı yazdı.

Büyük ninesi Çerkes Hanife Feride'nin 19. yüzyılda küçük yaşta, Kafkasya'dan İstanbul'a getirilerek köle olarak satıldığını iddia etti.

Johnson, yine de bu küçük kızın şanslı olduğunu çünkü "İyi kalpli bir Türk kadının" onu beğenip satın aldığını, ona eğitim verip sonunda oğluyla evlendirdiğini söylüyor.

Peki, bu aile hikayesi gerçeğe ne kadar yakın?

• ABD'de bir süre tüm uçuşların durdurulmasıyla ilgili neler biliniyor?
• Dünya'nın yeni bir 'mini ay'ı var
• New Orleans'ta yolcu gemisi kazasında tüm yolcular kurtarıldı
• Johnny Depp 'iptal' yılları sonrası ilk kez beyaz perdede

Haberin sonu

Eski başbakan bu hikayenin ardından "Gerçekten kalabalık, geniş ve genel olarak varlıklı Johnson ailesinin vergi mükellefleri tarafından finanse edilen herhangi bir tazminatı hak ettiğini düşünen biri var mı?" diye soruyor ve ekliyor:

"Zaten kimden isteyeceğiz? Neden bugünün Türk vergi mükellefleri, Osmanlı İstanbul'unda tamamen farklı bir idari yapı altında yapılan şeyler için ödeme yapmak zorunda olsun?

"Britanya halkından, bu ülkenin uzak geçmişte işlediği iddia edilen suçlar için mali tazminat talebinde bulunmasını bekleyemezsiniz; eğer beklerseniz bunun sonu nerede bitecek? BM'deki 193 ülkenin 171'ini bir zamanlar işgal ettiğimizi asla unutmayın".

• Osmanlı ailesi 'hanedan' mirasını sürdürüyor mu, Türkiye'ye nasıl bakıyor?
• Boris Johnson: Kökeni Çankırı'ya uzanan, Brexit'te ısrarcı İngiltere başbakanı

Osmanlı'da 19. yüzyılda kölelik var mıydı?

Tarihçiler bu soruya açık biçimde "evet" yanıtını veriyor.

Osmanlı İmparatorluğu'nda köle pazarları bulunuyordu ve 19. yüzyılda köleler Afrika'dan, Kafkasya'dan ve Karadeniz'in kuzeyinden getirilen çeşitli ticaret ağları üzerinden Osmanlı topraklarına ulaştırılıyordu.

Osmanlı'da kölelik üzerine çalışan tarihçi Dr. Hakan Erdem, Johnson'ın büyük ninesinin İstanbul'da çocuk yaşta satılması hikayesinin "gayet tipik bir örnek" olduğunu söylüyor.

BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan Erdem'e göre 1846'ya kadar İstanbul ve bazı diğer şehirlerde faaliyet gösteren esir pazarlarında çocuk ve yetişkin köleler satılıyordu.

Hatta esirciler loncası dışında, evlerinde köle ticareti yapan kişiler de bulunuyordu.

Ancak Johnson'ın Kapalıçarşı detayının alışılmış bir örnek olmadığını söyleyen Erdem, esir pazarının resmen kapatılmasından sonraki dönemde gerçekleşmiş olması nedeniyle bunun da mümkün olabileceğini vurguluyor.

• Osmanlı'da aşk nasıl yaşanırdı?

Kölelik deyince ilk akla gelen şeyler Afrika'dan köle toplayıp örneğin İngiltere'nin Karayip adalarında ya da mülk sahibi Amerikalıların da kendi tarlalarında çalıştırması olabilir.

Anadolu'da durum biraz daha farklıydı.

"Osmanlı'da Köleliğin Sonu 1800-1909" kitabının yazarı Erdem, Osmanlı'da kölelerin sonunda toplumun geneliyle entegre edildiği ve sahiplerinin akrabalık gruplarına alındığı bir "açık kölelik" sistemi olduğunu söylüyor.

"Teknik ve hukuki olarak imkân olmasına ve bazı örneklerin bilinmesine rağmen köle yetiştiriciliği genelde uygulanmaz ve antebellum Amerika'da (1800'lerin başlarından 1860'lara kadarki dönem) olduğu gibi köleler ayrı bir kast olarak tutulmazdı" diye ekliyor.

Tarihçi Prof. Ehud R. Toledano, "Osmanlı Köle Ticareti 1840-1890" kitabında Osmanlı-İslam köleliğinin kural olarak Batı'dakinden daha hafif olduğunu ve kölelere genellikle iyi davranıldığını yazıyor.

Ev kölelerinin, hane halkından kabul edildiğini ve varlıklı ailelerdeki kölelerin, genellikle yoksul sınıfların özgür insanlarından daha iyi durumda olabildiğini belirtiyor.

Bununla birlikte tarihçiler, bu farklılıkların sistemin "kölelik" niteliğini ortadan kaldırmadığını vurguluyor.

Köleler satın alınıyor, satılıyor ve özgür bireyler olarak yaşamlarını sürdüremiyordu.

Haberin sonu

Osmanlı'da kimler köle oluyordu?

Tarihçilere göre Osmanlı'da Afrika kökenli kadın köleler, Osmanlı toplumunda çoğunlukla ev hizmetlerinde çalıştırılır, beyaz ve Etiyopya kökenli kadınların bir kısmı ise cariye olarak kullanılırdı.

Afrika ve Etiyopya kökenli erkek köleler ise gemilerde kürekçilik yapıp mürettebatta çalışabiliyor, işçi ve hizmetçi olarak kullanılabiliyordu.

Çerkes ve Gürcü kökenli kadınlar, özellikle varlıklı ve üst sınıf ailelerin haremlerine alınırken bazıları zamanla evlenerek ya da azat edilerek önemli konumlara gelip devlet görevlilerinin eşleri olurdu.

Çerkes sürgünü kölelik sistemini nasıl etkiledi?

19. yüzyıl, 1864 yılında sona eren Kafkas-Rus Savaşı'nın ve Kafkasya'dan Osmanlı'ya kitlesel göçün yaşandığı bir dönem oldu.

Hakan Erdem, Çerkes toplumunda, Osmanlı köleliğinin aksine, çoğunluğu da tarımda çalışan bir ırsi köle sınıfı bulunduğunu ifade ediyor.

"Çerkesler köleleriyle birlikte göç ettiklerinde, göçün gayriinsani koşullarından dolayı, Osmanlı pazarına büyük sayılarda köle arz edilmiş oldu" diyen Erdem, çoğunluğunun kadın olduğunu, köle fiyatlarının çok düştüğünü söylüyor ve ekliyor:

"Sadece, köle asıllı Çerkesler değil, hür soydan gelen köleler de satılmaya başlandı".

Johnson da yazısında büyük ninesinin Karadeniz'den gemiyle 10 günde getirildiğini; onun gibi Çerkeslerin sayısının çok fazla olduğunu, bu nedenle fiyatlarının 100 sterlinden 5 sterline kadar düştüğünü anlatıyor.

Toledano'nun kitabında Osmanlı'da 15. yüzyıldan sonra pek görülmeyen tarımsal köleliğin Kafkasya'dan göçle yeniden ortaya çıktığı belirtiliyor.

Sebebi de, hükümetin onlara yerleşim amacıyla verdiği toprakları işlemek üzere, kölelerini de beraberlerinde getirmelerine izin verilmesi.

Erdem, Osmanlı topraklarında köle asıllı Çerkeslerle sahipleri arasında zaman zaman silahlı çatışmalara varan anlaşmazlıklar yaşandığını da aktarıyor.

"Çerkeslerin köleleri de, imparatorluktaki diğer köleler gibi bir süre çalıştıktan sonra azat edilmek istiyor, sürekli köle statüsünde kalmak istemiyordu" diyen Erdem, Osmanlı devletinin bu gerilimleri azaltmak için 1861 yılında Çerkeslerin kölelerini satmalarını sınırlamaya çalıştığını belirtiyor:

"Dahası, Çerkes köle sahiplerine toprak önererek kölelerini azat etmelerini sağlamaya çalıştı. Bu politikalarında da büyük oranda başarılı oldu".

Osmanlı'da kölelik ne zaman kaldırıldı?

Hakan Erdem, Osmanlı'da köleliğin tek bir tarihte kaldırılmadığını vurguluyor.

İstanbul Esir Pazarı'nın kapatıldığı 1846 veya Afrikalı köle ticaretinin yasaklandığı 1857 gibi tarihlerin "köleliğin kaldırıldığı tarihler" olarak sunulduğunu söyleyen tarihçi, "Esir ticareti ile köleliğin yasal statüsünü ayırmak durumundayız" diyor.

Bu tarihler köle ticaretinin bazı alanlarda sınırlandırılması anlamına gelse de köleliğin hukuki statüsünü sona erdirmedi.

Erdem'e göre 1909'da Çerkes ve beyaz köle ticaretinin yasaklanmasından sonra bile ellerinde köle bulunan kişiler bu köleleri tutmaya devam etti ve kölelik hukuki bir kategori olarak varlığını sürdürdü.

Köleliğin hukuki statüsünün fiilen sona ermesi ise Cumhuriyet döneminde, Türkiye'nin 1926 yılında Milletler Cemiyeti kararları doğrultusunda köleliği tanımamasıyla mümkün oldu.

Osmanlı'da kölelerin toplumun geneline entegre edildiğini hatırlatan Erdem, köle ticaretine dair getirilen yasaklarla aslında köle varlığının zamanla azaldığını belirtiyor:

"Osmanlı köleliği, ferman veya kanun ile değil, tedrici olarak ortadan kaldırılmıştır da diyebiliriz."